Mượn sức mạnh vật báu là kiểu năng lực trong đó nhân vật không tự có phép, mà có được nhờ cầm, mặc hay sở hữu một vật thần kỳ: thanh gươm, cây đàn, chiếc nhẫn, cái gậy, cái túi. Năng lực nằm trong vật, nên ai giữ vật thì người đó mạnh, và mất vật là mất tất cả. Đây là một trong những dạng năng lực cổ nhất trong truyện kể của loài người.
Truyện cổ Việt Nam có cả một kho vật báu: cây đàn và niêu cơm của Thạch Sanh, câu thần chú khắc nhập khắc xuất của cây tre trăm đốt, nỏ thần, gậy thần. Truyện phương Tây có gươm Excalibur, đôi giày bảy dặm, chiếc nhẫn trong truyện kỳ ảo. Bài này xếp các loại vật báu theo cách chúng trao sức mạnh, xem luật ai được dùng, cái giá khi phụ thuộc vào một món đồ, và góc khoa học thú vị về việc não người coi công cụ là một phần cơ thể.
Vật báu trong truyện cổ Việt Nam: đàn thần, niêu cơm và cây tre trăm đốt
Thạch Sanh là nhân vật có nhiều vật báu nhất trong truyện cổ Việt. Sau khi diệt chằn tinh, chàng có bộ cung tên bằng vàng; sau khi cứu thái tử con vua Thủy Tề, chàng được tặng cây đàn thần. Về sau, tiếng đàn giúp chàng giải oan khi bị giam, và khi quân mười tám nước chư hầu kéo đến, tiếng đàn làm quân lính bủn rủn, không muốn đánh. Niêu cơm thần nhỏ xíu mà quân sĩ ăn mãi không hết, khiến cả đạo quân phục và xin rút. Các dị bản khác nhau ở chuyện niêu cơm được tặng lúc nào, nhưng vai trò của nó thì giống nhau.
Nếu đọc kỹ, ba vật báu của Thạch Sanh tương ứng với ba kiểu sức mạnh khác nhau: cung tên là sức mạnh đánh, cây đàn là sức mạnh lay động lòng người, niêu cơm là sức mạnh nuôi. Truyện xếp chúng theo thứ tự từ cứng tới mềm, và chiến thắng cuối cùng thuộc về hai món mềm. Truyện Cây tre trăm đốt có một vật báu khác thường: không phải đồ vật mà là câu nói. Bụt dạy anh nông dân hiền lành câu khắc nhập để ráp trăm đốt tre thành một cây, và khắc xuất để tách ra. Lão nhà giàu gian xảo, khi bị dính vào cây tre, phải giữ lời hứa gả con gái mới được thả. Sức mạnh nằm trong lời, và chỉ người được trao mới dùng được.
Điểm chung đáng chú ý là vật báu trong truyện Việt hiếm khi dùng để giết. Đàn thần làm giặc bủn rủn, niêu cơm làm giặc cảm phục, cây tre trăm đốt chỉ giữ người lại cho tới khi họ chịu sửa sai. Vật báu ở đây gắn với nhân nghĩa nhiều hơn với chiến thắng, và đó là một nét riêng rất đáng gìn giữ khi viết truyện hôm nay.
Năm cách vật báu trao sức mạnh
Không phải vật báu nào cũng hoạt động giống nhau. Dựa vào cách người dùng nhận sức mạnh, có thể chia chúng thành năm nhóm, mỗi nhóm đi kèm một kiểu rủi ro riêng.
| Nhóm | Cách hoạt động | Ví dụ quen thuộc | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Vũ khí thần | Tự nó mạnh, người dùng chỉ cần cầm | Gươm báu, cung tên vàng, nỏ thần | Bị cướp là kẻ thù có ngay sức mạnh ấy |
| Nhạc cụ, lời gọi | Phát ra âm thanh hay câu chú tác động lên người khác | Đàn thần, sáo gọi gió, câu khắc nhập khắc xuất | Bị bịt tai, bị lộ câu chú |
| Vật nuôi sống | Cho mãi không hết một thứ | Niêu cơm thần, túi tiền không đáy | Lòng tham, tranh giành |
| Đồ mặc | Thay đổi thân thể người mặc | Giày bảy dặm, áo tàng hình, mũ thần | Tháo ra là trở lại yếu ớt |
| Vật khuếch đại | Biến phẩm chất của người dùng thành sức mạnh | Chiếc nhẫn chạy bằng ý chí của một hội siêu anh hùng truyện tranh | Người dùng dao động thì vật cũng yếu |
Nhóm cuối cùng là cách truyện hiện đại hay dùng để giải quyết một vấn đề cũ: nếu sức mạnh nằm hết trong vật thì nhân vật có còn đáng ngưỡng mộ không. Vật khuếch đại trả lời rằng vật chỉ phóng to thứ đã có sẵn trong người, nên người dùng vẫn phải là người xứng đáng.
Ai được dùng vật báu: luật chọn chủ nhân
Vật chọn người. Trong một dị bản truyền thuyết vua Arthur, thanh gươm cắm trong đá chỉ người có quyền làm vua mới rút ra được. Dị bản khác kể gươm Excalibur do một nàng tiên dưới hồ trao cho Arthur. Dù theo bản nào, gươm không phục vụ bất kỳ ai. Luật vật chọn người biến vật báu thành bằng chứng về phẩm chất.
Ai giữ thì người đó dùng. Thần đèn phục vụ người cầm đèn, kể cả kẻ xấu. Luật này lạnh lùng nhưng tạo ra nhiều tình huống: vật báu bị trộm, bị lừa đổi, phải giành lại. Truyện Thạch Sanh có màn Lý Thông cướp công, dù không cướp được đàn thần, cho thấy nỗi lo này rất xưa.
Chỉ người được truyền dạy. Câu khắc nhập khắc xuất chỉ hiệu nghiệm khi người dùng đã được Bụt dạy. Vật báu kiểu này gần với nghề truyền tay: cầm vật chưa đủ, phải biết cách dùng.
Dùng sai mục đích thì vật quay lưng. Nhiều truyện cho vật báu mất tác dụng hoặc phản chủ khi bị dùng để làm điều ác, giống như cây khế mất vàng với người anh tham. Luật này gắn sức mạnh với đạo đức, rất hợp với truyện cho thiếu nhi.
Cái giá của việc phụ thuộc vào một món đồ
Vật báu cho nhân vật sức mạnh nhưng đồng thời trao cho kẻ thù một mục tiêu rõ ràng. Muốn đánh bại người cầm gươm thần, chỉ cần lấy gươm. Vì thế truyện vật báu thường có những cảnh lừa đổi, đánh tráo, giấu giếm, và những phút giây nhân vật bị tước vũ khí phải tự xoay xở bằng chính mình. Đó thường là cảnh trưởng thành của nhân vật: lần đầu tiên chiến đấu không có vật báu, họ phát hiện mình mạnh hơn mình tưởng.
Cái giá thứ hai là sự lệ thuộc. Nhân vật quen dựa vào vật dần dần lười rèn luyện, hoặc bị chính vật thay đổi. Trong nhiều tiểu thuyết kỳ ảo, chiếc nhẫn hay thanh gươm có ý chí riêng, thì thầm vào tai chủ nhân, kéo họ về phía ham muốn quyền lực. Câu hỏi ai đang dùng ai trở thành trục của cả bộ truyện. Người đọc dõi theo không phải để xem vật báu mạnh tới đâu mà để xem chủ nhân còn giữ được mình bao lâu.
Cái giá thứ ba là trách nhiệm. Người giữ vật báu phải quyết định khi nào dùng, dùng cho ai, có nên trao lại cho người khác hay huỷ nó đi. Truyền thuyết Hồ Gươm, khi Rùa Vàng đòi lại gươm báu sau chiến thắng, mang một ý rất đẹp: sức mạnh mượn để làm việc lớn thì xong việc phải trả, không giữ làm của riêng.
Góc khoa học: não coi công cụ là một phần cơ thể
Vật báu không có thật, nhưng mối quan hệ đặc biệt giữa người và công cụ thì có. Các nhà khoa học thần kinh đã ghi nhận rằng khi khỉ được huấn luyện dùng một cái cào để lấy thức ăn ở xa, những vùng não theo dõi không gian quanh bàn tay mở rộng ra tới đầu cái cào. Nói nôm na, sau khi luyện tập, não tính cái cào như một phần của cánh tay. Các thí nghiệm với người cũng cho thấy hiện tượng tương tự ở người dùng gậy, người chơi nhạc cụ lâu năm, người lái xe thành thạo.
Đó là lý do người thợ mộc cảm được độ cứng của gỗ qua lưỡi đục, người khiếm thị đọc được mặt đường qua đầu gậy, nghệ nhân đàn bầu cảm được rung động nhỏ nhất của dây. Công cụ quen tay thật sự trở thành một phần cảm giác. Người xưa nói gươm báu hiểu ý chủ nhân, khoa học hôm nay nói não đã kéo dài bản đồ cơ thể ra tới mũi gươm.
Còn những món đồ may mắn thì sao. Một số thí nghiệm tâm lý từng báo cáo người cầm vật may mắn làm bài tốt hơn đôi chút vì tự tin hơn, nhưng các lần làm lại sau đó không cho kết quả giống. Cách hiểu an toàn là vật may mắn có thể giúp bạn bớt lo, còn kết quả vẫn nằm ở việc chuẩn bị. Không món đồ nào thay được sự luyện tập.
Đưa vật báu vào truyện của bạn
Một vật báu tốt cần ba thứ: nguồn gốc, luật dùng và một điểm yếu. Nguồn gốc cho biết vì sao vật có phép và vì sao nó đến tay nhân vật. Luật dùng cho biết ai được dùng, dùng thế nào, dùng bao nhiêu lần. Điểm yếu là cánh cửa để truyện có xung đột. Thiếu bất kỳ thứ nào, vật báu sẽ thành chiếc đũa thần giải quyết mọi chuyện và người đọc mất hứng.
Để có bản sắc Việt, hãy nhìn vào đồ vật quen thuộc trong nhà và ngoài đồng: cái nón lá, chiếc quạt mo, cối giã gạo, chiếc khăn mỏ quạ, cây sáo trúc. Một cái nón che được mưa đạn, một chiếc quạt mo quạt ra gió lốc nhưng mỗi lần dùng là một mảnh mo rách đi, những vật như vậy vừa gần gũi vừa mang sẵn cái giá. Khi mượn vật báu từ truyền thuyết có đền thờ như gươm Hồ Gươm, giữ giọng trân trọng.
Cho các bạn nhỏ thích đóng vai người giữ gươm báu: dùng gươm bằng bìa, xốp hoặc nhựa mềm, không dùng que nhọn, dao thật hay ống sắt, và không chĩa vào mặt bạn. Vật báu trong truyện mạnh nhất khi được dùng để bảo vệ người khác, kể cả trong những màn đóng vai.
Câu hỏi thường gặp
Vật báu nào nổi tiếng nhất trong truyện cổ Việt Nam?
Có thể kể cây đàn thần và niêu cơm thần của Thạch Sanh, nỏ thần An Dương Vương, gươm báu Hồ Gươm, câu thần chú khắc nhập khắc xuất trong Cây tre trăm đốt, gậy và nón thần của Chử Đồng Tử. Mỗi vật gắn với một bài học về nhân nghĩa hay trách nhiệm.
Gươm Excalibur được rút từ đá hay do nàng tiên trao?
Tuỳ dị bản. Một số bản kể Arthur rút thanh gươm cắm trong đá để chứng minh quyền làm vua, bản khác kể gươm Excalibur do nàng tiên dưới hồ trao. Có bản coi đó là hai thanh gươm khác nhau. Truyền thuyết vua Arthur có rất nhiều lớp kể chồng lên nhau.
Nhân vật mạnh nhờ vật báu có kém giá trị hơn nhân vật tự có năng lực không?
Không nhất thiết. Nếu vật báu chọn người xứng đáng, hoặc chỉ khuếch đại phẩm chất sẵn có như lòng can đảm, ý chí, thì người dùng vẫn là trung tâm. Truyện hay thường có cảnh nhân vật mất vật báu và chứng tỏ mình không chỉ là người cầm đồ.
Vì sao não người coi công cụ như một phần cơ thể?
Khi dùng một công cụ thành thạo, những vùng não theo dõi không gian quanh tay mở rộng ra tới đầu công cụ. Nhờ vậy người thợ cảm được vật liệu qua dụng cụ, người khiếm thị cảm mặt đường qua cây gậy. Đây là kết quả của luyện tập, không phải phép thuật.
Vật may mắn có giúp làm bài thi tốt hơn không?
Một số thí nghiệm từng báo cáo người cầm vật may mắn tự tin hơn, nhưng các lần làm lại không cho kết quả giống nhau. Vật may mắn có thể giúp bớt căng thẳng, còn điểm số vẫn phụ thuộc vào việc học và chuẩn bị.
Làm sao để vật báu trong truyện không thành chiếc đũa thần?
Hãy cho vật báu một luật dùng rõ ràng và một điểm yếu: chỉ dùng được vài lần, cần điều kiện đặc biệt, hoặc mỗi lần dùng gây mất mát. Thêm khả năng bị cướp hay bị đánh tráo để kẻ thù có cách chống lại.