Khế ước đổi lấy sức mạnh là mô-típ nhân vật thoả thuận với một thực thể mạnh hơn — thần, quỷ, yêu tinh, linh thú — trao đi một thứ quý giá để nhận về năng lực, của cải hay điều ước. Năng lực trong trường hợp này không sinh ra từ bản thân nhân vật mà được cho mượn có điều kiện. Chính điều kiện ấy, chứ không phải năng lực, mới là trung tâm của mọi câu chuyện khế ước.
Từ chàng học giả Faust ở châu Âu, nàng tiên cá đổi giọng hát lấy đôi chân, đến con chim thần trong truyện Cây khế của Việt Nam, mô-típ này xuất hiện ở khắp nơi vì nó chạm vào một nỗi cám dỗ rất người: muốn có ngay thứ mình thiếu, và tin rằng cái giá để sau. Bài này phân loại các kiểu khế ước, xem truyện cổ và truyện hiện đại đặt điều khoản thế nào, và vì sao người đọc luôn chờ đợi khoảnh khắc món nợ được đòi.
Faust và những giao kèo nổi tiếng của văn học phương Tây
Câu chuyện Faust bắt nguồn từ truyền thuyết Đức thế kỷ mười sáu về một nhà giả kim tên Faust có thật, bị đồn là đã giao ước với quỷ. Nhà viết kịch người Anh Christopher Marlowe đưa chuyện này lên sân khấu: Faust ký bằng máu, nhận hai mươi bốn năm được quỷ Mephistopheles phục vụ, đổi lại linh hồn khi hết hạn. Về sau Goethe viết lại thành một tác phẩm đồ sộ, trong đó cuộc giao kèo gắn với khát vọng hiểu biết và câu hỏi con người có được cứu chuộc hay không. Chữ giao kèo kiểu Faust từ đó đi vào nhiều ngôn ngữ để chỉ việc đánh đổi điều cốt lõi lấy lợi ích trước mắt.
Truyện cổ Grimm có Rumpelstiltskin: một chú lùn kéo rơm thành vàng giúp cô gái, đổi lại đứa con đầu lòng. Lối thoát duy nhất là đoán đúng tên chú lùn. Truyện Nàng tiên cá của Andersen thì cay đắng hơn: nàng đổi giọng hát lấy đôi chân, mỗi bước đi đau như giẫm lên dao, và nếu hoàng tử cưới người khác nàng sẽ tan thành bọt biển.
Ba câu chuyện này cho thấy ba điều khoản kinh điển của khế ước: có thời hạn, có điều kiện huỷ, và có cái giá được báo trước nhưng nhân vật vẫn ký. Người đọc biết trước bi kịch, và chính sự biết trước làm câu chuyện căng. Truyện phương Đông cũng có những giao kèo tương tự, như các truyện người được yêu tinh hay thần núi cho của cải với điều kiện giữ kín một bí mật, lỡ kể ra là mất hết. Điều khoản giữ bí mật là dạng khế ước phổ biến nhất trong truyện dân gian châu Á, vì nó thử thách đúng thứ con người khó giữ nhất: cái miệng.
Truyện Cây khế: khế ước kiểu Việt với điều khoản ba gang
Truyện Cây khế kể về người em hiền lành chỉ được chia cây khế, một con chim lạ đến ăn khế, người em than thở thì chim nói ăn một quả trả cục vàng, may túi ba gang mang đi mà đựng. Chim chở người em ra đảo xa lấy vàng, người em chỉ lấy vừa đủ túi. Người anh tham lam đổi gia tài lấy cây khế, may túi mười hai gang, nhét đầy vàng rồi vàng nặng quá, chim chao cánh, người anh rơi xuống biển. Các dị bản khác nhau ở chi tiết như số gang, là đảo hay hang, nhưng cấu trúc giữ nguyên.
Nhìn như một bản khế ước, truyện có đủ các phần: bên mạnh là chim thần, thứ trao đi là quả khế, thứ nhận về là vàng, và điều khoản then chốt nằm ở cái túi ba gang. Điều khoản ấy không phải lời đe doạ mà là một giới hạn tự nhiên: chim chỉ chở được chừng ấy. Người em giữ đúng giới hạn nên an toàn, người anh vượt giới hạn nên gặp nạn.
Đây là điểm khác thú vị giữa khế ước trong truyện Việt và trong truyện Faust. Ở Faust, bên cho mượn sức mạnh là kẻ gài bẫy. Ở Cây khế, bên cho là bên tốt bụng, và tai hoạ đến từ lòng tham của người nhận. Người viết truyện hôm nay có thể học cách thứ hai: khế ước không cần một con quỷ xảo quyệt, chỉ cần một luật rõ ràng và một nhân vật không cưỡng nổi việc phá luật.
Các kiểu khế ước trong truyện tranh, anime và phim
Truyện hiện đại thừa hưởng mô-típ cũ và chia thành nhiều dạng. Bảng dưới đây xếp theo thứ nhân vật phải trả, vì đó là phần quyết định không khí của câu chuyện.
| Thứ phải trả | Cách truyện thường kể | Không khí tạo ra |
|---|---|---|
| Tuổi thọ | Nhận đôi mắt hay năng lực mới, đổi bằng một phần thời gian còn sống; một bộ manga nổi tiếng về cuốn sổ tử thần dùng đúng điều khoản này | Đồng hồ đếm ngược, mỗi lần dùng là một lần mất |
| Một điều ước | Thiếu nữ được thực hiện một ước nguyện, đổi lại phải chiến đấu suốt đời; nhiều anime thiếu nữ phép thuật lật ngược mô-típ này thành bi kịch | Ngây thơ ban đầu, vỡ mộng về sau |
| Ký ức, cảm xúc | Mỗi lần dùng phép là quên đi một người thân yêu hoặc mất khả năng cảm nhận một thứ | Buồn lặng, nhân vật trống rỗng dần |
| Một phần thân thể | Đổi cánh tay, con mắt, giọng nói để lấy sức mạnh | Nặng nề, gắn với hy sinh hữu hình |
| Lời hứa phải giữ | Không được nói dối, không được bỏ chạy, không được nhắc tên ai đó | Nhân vật bị trói bởi chính lời mình |
| Phục vụ bên cho | Nhận sức mạnh nhưng phải làm theo lệnh khi bị gọi | Mối quan hệ chủ tớ, nghi ngờ, phản kháng |
Kiểu cuối cùng thường đảo vai ở nửa sau truyện: người tưởng mình là chủ hoá ra là tớ. Kiểu lời hứa thì phù hợp nhất với truyện dành cho thiếu nhi, vì cái giá không đau đớn về thể xác nhưng vẫn có ý nghĩa đạo đức rõ ràng.
Vì sao cái giá luôn đến: logic kể chuyện của khế ước
Người đọc cần thấy món nợ được đòi. Một khế ước không bao giờ đòi nợ giống như khẩu súng treo trên tường không bao giờ nổ. Ngay khi điều khoản được nêu ra, độc giả đã chờ ngày nó thành hiện thực, và tác giả có nghĩa vụ đáp lại sự chờ đợi ấy.
Điều khoản mơ hồ là nơi cài bất ngờ. Nhiều truyện cho khế ước một câu chữ hai nghĩa: hứa cho sống mãi nhưng không hứa trẻ mãi, hứa cho giàu nhưng không nói giàu bằng cách nào. Cú lật khi nghĩa thứ hai lộ ra là món quen thuộc của thể loại, nhưng chỉ hay khi người đọc đọc lại thấy manh mối đã có từ đầu.
Lối thoát phải tốn bằng trí hoặc bằng tình. Rumpelstiltskin thua vì bị đoán ra tên, tức là người yếu thắng bằng thông tin. Nhiều truyện khác cho nhân vật thoát nhờ người khác tự nguyện gánh một phần. Lối thoát dễ dãi như bên cho mượn bỗng đổi ý sẽ xoá sạch sức nặng cả câu chuyện.
Khế ước phơi bày giá trị của nhân vật. Thứ một người sẵn sàng trao đi cho biết họ coi trọng gì. Nhân vật đổi giọng hát lấy tình yêu và nhân vật đổi tình yêu lấy quyền lực là hai con người khác nhau, dù cùng ký một loại giấy.
Góc đời thật: vì sao người ta dễ ký những khế ước bất lợi
Khế ước với quỷ là hư cấu, nhưng tâm lý đằng sau nó có thật. Các nhà nghiên cứu hành vi gọi một khuynh hướng phổ biến là thiên lệch về hiện tại: người ta coi phần thưởng có ngay nặng hơn nhiều so với cái giá ở tương lai xa, dù cái giá ấy lớn hơn. Hai mươi bốn năm của Faust nghe rất dài lúc đặt bút ký, cũng như một khoản vay trả góp nghe rất nhẹ lúc nhận tiền.
Truyện khế ước vì thế luôn có giá trị như bài học về đọc kỹ điều khoản. Trong đời thật, pháp luật dân sự của Việt Nam và nhiều nước coi những thoả thuận có nội dung vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội là vô hiệu. Không ai có thể bán chính mình, bán con mình hay bán một bộ phận cơ thể bằng một tờ giấy, dù hai bên đều đồng ý. Đó là lý do khế ước trong truyện phải do thực thể siêu nhiên thực thi: trong thế giới người thật, những điều khoản kiểu ấy không có hiệu lực.
Một bài học nữa là sự im lặng của bên mạnh. Trong truyện, quỷ không nói dối mà chỉ không nói hết. Người đọc truyện khế ước kỹ sẽ quen với việc hỏi thêm câu: điều gì chưa được nói ra.
Viết khế ước cho truyện của bạn và lời nhắc an toàn
Khi cho nhân vật một khế ước, hãy viết điều khoản ra giấy trước như một luật sư. Bên nào cho, bên nào nhận, nhận gì, trả gì, khi nào trả, điều gì làm khế ước chấm dứt, và có điều khoản nào mà chính nhân vật chưa hiểu hết. Bản nháp này không cần xuất hiện trong truyện, nhưng nó giúp bạn tránh mâu thuẫn và cài manh mối đúng chỗ.
Để có màu Việt, có thể đặt khế ước với thần sông, thần cây đa đầu làng hay một con vật trong truyện cổ, và cái giá là những thứ rất đời: không được bước qua cầu, không được ăn một món, phải về thăm một ngôi miếu mỗi rằm. Những điều kiêng nhỏ như vậy vừa gần gũi vừa dễ biến thành bi kịch khi nhân vật lỡ quên. Nếu dùng hình ảnh các vị thần được thờ thật, giữ giọng tôn trọng, đừng biến họ thành kẻ lừa đảo.
Một lời nhắc cho các bạn nhỏ: cảnh ký khế ước bằng máu chỉ có trong truyện. Không nên tự cắt tay, chích ngón tay để làm lời thề với bạn bè, vì vết thương có thể nhiễm trùng và dụng cụ dùng chung có thể lây bệnh. Một lời hứa được giữ thật lòng mạnh hơn mọi giọt máu.
Câu hỏi thường gặp
Giao kèo kiểu Faust nghĩa là gì?
Đó là cách nói chỉ việc đánh đổi một điều cốt lõi như danh dự, lương tâm hay tương lai để lấy lợi ích trước mắt. Cụm từ bắt nguồn từ truyền thuyết Faust ký giao ước với quỷ, được Marlowe và Goethe đưa vào văn học.
Truyện Cây khế có phải là truyện về khế ước không?
Có thể đọc như vậy. Chim thần đưa ra điều kiện ăn một quả trả cục vàng, may túi ba gang mang đi. Người em giữ đúng điều kiện nên an toàn, người anh tham lam may túi lớn hơn nên gặp nạn. Đây là khế ước với một giới hạn rõ ràng.
Vì sao khế ước trong truyện luôn có cái giá đắt?
Vì cái giá là nguồn căng thẳng của câu chuyện. Một khế ước không đòi gì sẽ biến năng lực thành món quà miễn phí, người đọc không còn lo lắng cho nhân vật. Cái giá càng chạm vào điều nhân vật yêu quý thì truyện càng có sức nặng.
Ngoài đời có ai ký được hợp đồng bán linh hồn hay bán thân không?
Không. Pháp luật dân sự coi những thoả thuận vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội là vô hiệu, nên không ai bán được chính mình hay con mình bằng hợp đồng. Khế ước kiểu ấy chỉ tồn tại trong truyện hư cấu.
Làm sao để khế ước trong truyện có cú lật hay?
Hãy viết điều khoản sao cho có thể hiểu theo hai nghĩa và cài manh mối về nghĩa thứ hai từ sớm. Khi cú lật xảy ra, người đọc quay lại phải thấy mọi thứ đã được báo trước, chỉ là họ chưa để ý.
Nàng tiên cá của Andersen đổi gì để có đôi chân?
Trong truyện của Andersen, nàng tiên cá đổi giọng hát của mình cho mụ phù thuỷ biển để có đôi chân người. Mỗi bước đi đau như giẫm lên dao, và nếu không được hoàng tử yêu thì nàng sẽ tan thành bọt biển.