QuyenNang.comQuyền Năng
Năng lực thể chất

Siêu giác quan là gì: mắt nhìn xuyên tường, tai nghe cỏ mọc và giới hạn của cảm giác

Siêu giác quan trong truyện: Thiên Lý Nhãn, Thuận Phong Nhĩ, Heimdall, Lynceus, Daredevil; vì sao nghe thấy tất cả là cực hình, động vật nào nhìn, ngửi giỏi hơn người.

Silhouette of a teenage girl with eyes closed listening to the wind on a forest ridge in Gia Lai at twilight, tall grass bending, deep indigo sky, faint orange glow

Siêu giác quan là nhóm năng lực hư cấu khiến một hay nhiều giác quan của nhân vật nhạy vượt xa con người: nhìn rõ từ ngàn dặm, nhìn xuyên vật cản, nghe được nhịp tim người đứng ở phòng bên, ngửi ra dấu vết của ai đó từ hôm qua. Khác với bay hay siêu sức mạnh, đây là năng lực "lặng lẽ": nhân vật không phá gì cả, họ chỉ biết nhiều hơn mọi người.

Thần thoại đã có những vị thần chuyên canh gác nhờ mắt tinh, tai thính; truyện tranh hiện đại thì biến siêu giác quan thành vũ khí của thám tử và người mù. Bài này điểm lại các kiểu siêu giác quan, những hình mẫu tiêu biểu, cái giá của việc cảm nhận quá nhiều, và những gì thế giới động vật cho thấy về giới hạn thật của giác quan.

Các kiểu siêu giác quan trong từ điển năng lực

Siêu giác quan không chỉ là "mắt tinh". Người phân loại năng lực thường chia theo từng giác quan và theo việc nhân vật vượt giới hạn nào: khoảng cách, độ nhạy hay loại tín hiệu.

KiểuNhân vật làm được gìHình mẫu quen thuộc
Thị giác xaNhìn rõ vật ở rất xa, như qua ống nhòmThiên Lý Nhãn, Heimdall
Thị giác xuyên vậtNhìn qua tường, qua đất, qua da thịtLynceus, các siêu anh hùng có mắt tia X
Thị giác mở rộngThấy tia hồng ngoại, tia tử ngoại, nhìn trong bóng tốiNhiều nhân vật thú hoá, người máy
Thính giác siêu phàmNghe tiếng thì thầm từ xa, nghe nhịp tim, nghe cỏ mọcThuận Phong Nhĩ, Heimdall
Khứu giác như thúLần theo mùi, nhận ra người quen qua mùiNhiều nhân vật người sói, người lai thú
Xúc giác và rung độngCảm nhận bước chân qua mặt đất, luồng gió đổi hướngNhân vật mù đọc rung động mặt đất trong phim hoạt hình
Giác quan nguy hiểmLinh cảm có hiểm hoạ sắp tớiNgười nhện trong truyện tranh

Hàng cuối nằm ở ranh giới giữa năng lực thể chất và năng lực tâm trí, vì "cảm thấy nguy hiểm" không gắn với một giác quan cụ thể nào. Khi viết, nên quyết định nhân vật nhận tín hiệu qua đâu: nếu là qua tai mắt mũi thì vẫn thuộc thể chất, và vẫn có thể bị đánh lừa bằng tiếng ồn, khói hay mùi lạ. Chính khả năng bị đánh lừa ấy giữ cho năng lực không quá mạnh.

Mắt tinh, tai thính trong thần thoại các nơi

Thiên Lý Nhãn và Thuận Phong Nhĩ – Trung Hoa. Hai vị thần một người nhìn xa nghìn dặm, một người nghe được tiếng theo chiều gió. Trong Tây Du Ký, ngay ở hồi đầu, khi đá nứt sinh ra Tôn Ngộ Không và ánh mắt khỉ đá chiếu thấu trời, Ngọc Hoàng sai hai vị ra cửa trời xem xét. Trong tín ngưỡng thờ Thiên Hậu ở các vùng ven biển, hai vị thường được tạc đứng hầu hai bên. Hình ảnh này cũng quen thuộc ở các hội quán người Hoa tại Việt Nam.

Heimdall – Bắc Âu. Vị thần canh giữ cầu cầu vồng nối với thế giới thần linh. Theo bộ Edda văn xuôi, ngài cần ngủ ít hơn một con chim, nhìn rõ xa hàng trăm dặm cả ngày lẫn đêm, và nghe được cả tiếng cỏ mọc trên mặt đất, tiếng lông cừu dài ra. Mắt và tai ở đây là công cụ của người gác cổng, không phải của chiến binh.

Lynceus – Hy Lạp. Một trong những người cùng chàng Jason đi tìm Bộ Lông Cừu Vàng trên con thuyền Argo. Lynceus nổi tiếng có cặp mắt nhìn xuyên được cây cối, đá và cả lòng đất. Tên ông về sau đi vào tiếng châu Âu để chỉ người có cái nhìn sắc bén.

Đôi mắt của chim thần. Nhiều nền thần thoại gắn mắt tinh với loài chim săn mồi: đại bàng của thần Zeus, hai con quạ mang tin cho Odin bay khắp thế gian. Ở đây năng lực "thấy hết" được gửi vào con vật đồng hành, chứ không nằm trên người vị thần.

Tục ngữ Việt. Văn hoá Việt không có vị thần chuyên tai mắt nổi tiếng như các nơi trên, nhưng có câu "tai vách mạch rừng" nhắc rằng lời nói ra luôn có thể bị nghe thấy. Câu ấy cho thấy người xưa hình dung thế giới như có những đôi tai vô hình, một ý tưởng gần với siêu giác quan mà không cần thần linh.

Truyện tranh và phim: thám tử, người gác và người mù nhìn thấy mọi thứ

Trong truyện tranh siêu anh hùng Mỹ, siêu giác quan hiếm khi đứng một mình mà thường đi kèm năng lực khác: nhân vật vừa mạnh, vừa bay, vừa có mắt nhìn xuyên tường và tai nghe được tiếng kêu cứu từ xa. Một luật quen thuộc trong nhiều truyện là mắt tia X không xuyên được chì, chi tiết nhỏ nhưng giúp người viết có chỗ giấu bí mật.

Hình mẫu đáng chú ý nhất có lẽ là Daredevil, do Stan Lee và Bill Everett tạo ra năm 1964: một cậu bé bị mù vì hoá chất phóng xạ, đổi lại các giác quan còn lại nhạy lên phi thường, cộng thêm một thứ "giác quan ra-đa" giúp hình dung không gian xung quanh. Nhân vật mở ra một hướng viết mới: siêu giác quan như sự bù đắp, và người khuyết tật không phải là người yếu đuối.

Phim hoạt hình và anime cũng có nhiều nhân vật như vậy, ví dụ cô gái mù cảm nhận mọi chuyển động qua rung động của mặt đất, hay những đôi mắt đặc biệt nhìn xuyên được vật cản trong các bộ manga ninja. Ở truyện trinh thám, dù không có phép thuật, các thám tử lừng danh thường được tả với khả năng quan sát gần như siêu giác quan: nhìn vết bùn trên giày đoán ra người ta vừa đi đâu. Đó là bản "đời thường" của năng lực này, nơi sức mạnh nằm ở sự chú ý chứ không ở con mắt.

Cái giá của việc cảm nhận quá nhiều

Các tác giả tinh ý hiếm khi để siêu giác quan là món quà thuần tuý. Những cái giá hay gặp nhất:

  • Quá tải: nghe thấy mọi tiếng động trong thành phố cùng lúc là cực hình; nhân vật phải học cách "tắt bớt" thế giới, nhiều truyện dành cả một chương cho việc ấy.
  • Dễ bị tấn công bằng chính năng lực: tiếng nổ lớn, ánh đèn chói, mùi hắc làm nhân vật đau đớn gấp bội người thường.
  • Biết những điều không muốn biết: nghe được lời nói xấu sau lưng, nhịp tim của người đang nói dối, khiến quan hệ với người thân trở nên khó xử.
  • Mất riêng tư của người khác: nhân vật tốt phải tự đặt luật không nhìn, không nghe, đây là chỗ hay để bàn chuyện đạo đức.
  • Phụ thuộc: quen dựa vào giác quan đặc biệt thì khi bị làm nhiễu bằng khói, mưa, tiếng ồn, nhân vật lúng túng hơn người thường.
  • Mệt mỏi và mất ngủ: thế giới không bao giờ im lặng, nên nhân vật hiếm khi được nghỉ ngơi trọn vẹn.

Điểm chung của các cái giá này là chúng làm siêu giác quan giống một gánh nặng có thật. Người đọc dễ đồng cảm với nhân vật phải đeo tai che giữa phố đông hơn là với nhân vật chỉ việc nghe và biết.

Khoa học: động vật nào có "siêu giác quan" thật

Thiên nhiên đầy những giác quan mà con người không có. Bảng dưới chỉ nêu nhận định phổ biến; các con số đo đạc cụ thể khác nhau tuỳ nghiên cứu nên không ghi ở đây.

LoàiGiác quan đặc biệtSo với người
ChóKhứu giácNhạy hơn người rất nhiều lần; được dùng để tìm người mất tích, phát hiện vật cấm
Đại bàng, chim ưngThị lực xaNhìn rõ con mồi nhỏ từ độ cao mà mắt người chỉ thấy một chấm
Rắn lục có hố máCảm nhận nhiệtNhận ra hơi ấm của con mồi trong bóng tối
Tôm títNhiều loại tế bào cảm thụ màuCó nhiều loại tế bào màu hơn người, dù khả năng phân biệt màu tinh tế lại không hơn
VoiÂm thanh tần số rất thấpNghe và cảm nhận được âm trầm mà tai người không nghe thấy
DơiĐịnh vị bằng tiếng vangHình dung không gian và con mồi trong bóng tối hoàn toàn

Con người cũng có những điều bất ngờ. Tai người khoẻ mạnh thường nghe trong khoảng từ khoảng 20 tới 20.000 dao động mỗi giây, và giới hạn trên giảm dần theo tuổi. Một số ít người được cho là có bốn loại tế bào cảm thụ màu thay vì ba. Còn bộ não luôn lọc bỏ phần lớn những gì giác quan thu được, như việc bạn không còn nghe tiếng quạt sau vài phút; nếu bộ lọc ấy không hoạt động, ta sẽ gặp đúng cảnh "quá tải" mà truyện tranh hay tả.

Viết nhân vật siêu giác quan và lời dặn cho người đọc nhỏ tuổi

Khi viết, hãy chọn một giác quan làm trung tâm và cho nó một giới hạn rõ: nghe xa được bao nhiêu, cần yên tĩnh tới đâu, nhìn xuyên được vật liệu nào. Một ví dụ giả định: cậu bé ở bản vùng cao Tuyên Quang nghe được tiếng nói từ bên kia đồi, nhưng chỉ khi trời lặng gió; mùa gió bấc tới, cậu trở lại thành người bình thường. Chỉ một luật như vậy đã cho câu chuyện cả mùa thuận lợi lẫn mùa thử thách, và người đọc tự nhiên chờ xem cậu xoay xở thế nào khi gió nổi.

Với các bạn nhỏ, giác quan thật cần được bảo vệ chứ không cần "nâng cấp". Đừng nhìn thẳng vào mặt trời hay đèn laser để thử mắt, kể cả qua kính râm. Đừng mở tai nghe quá to trong thời gian dài, vì tổn thương thính giác có thể không hồi phục. Đừng ngửi hoá chất, xăng, keo dán để thử mũi thính. Muốn có "siêu giác quan" kiểu thám tử thì cách hay nhất là tập quan sát: đi dạo và đếm xem mình nghe được bao nhiêu loại tiếng chim, nhìn bao nhiêu sắc lá. Đó là năng lực thật, và ai cũng luyện được.

Câu hỏi thường gặp

Thiên Lý Nhãn và Thuận Phong Nhĩ là ai?

Đó là hai vị thần trong truyện và tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, một vị nhìn xa nghìn dặm, một vị nghe được âm thanh theo chiều gió. Hai vị xuất hiện ở hồi đầu Tây Du Ký và thường được tạc đứng hầu hai bên trong các miếu thờ Thiên Hậu.

Heimdall nghe được những gì?

Theo bộ Edda văn xuôi của Bắc Âu, Heimdall nghe được tiếng cỏ mọc trên mặt đất và tiếng lông cừu dài ra, nhìn rõ xa hàng trăm dặm cả ngày lẫn đêm và ngủ ít hơn một con chim. Những năng lực này phục vụ việc canh giữ cầu cầu vồng của thế giới thần linh.

Người mù có giác quan khác nhạy hơn thật không?

Nhiều nghiên cứu cho thấy ở người khiếm thị, đặc biệt người mất thị lực từ nhỏ, não có thể dùng vùng xử lý thị giác cho các giác quan khác, giúp họ phân biệt âm thanh hay xúc giác tốt hơn ở một số việc. Đây là sự thích nghi và tập luyện, không phải siêu năng lực như trong truyện.

Mắt nhìn xuyên tường có thể có thật không?

Mắt người không thể nhìn xuyên vật cản. Con người chỉ "nhìn xuyên" bằng máy móc, như máy chụp tia X trong bệnh viện hay thiết bị dò bằng sóng. Các máy này phát tín hiệu vào vật rồi thu lại, còn mắt chỉ nhận ánh sáng chiếu tới nó, nên không làm được việc ấy.

Vì sao nhân vật siêu thính giác hay bị quá tải?

Vì nghe được mọi thứ nghĩa là không lọc được gì. Bộ não người bình thường liên tục bỏ qua tiếng ồn nền để ta tập trung. Truyện thường tả nhân vật siêu thính giác phải học cách tự lọc, nếu không sẽ đau đầu, mất ngủ và dễ bị tấn công bằng âm thanh lớn.

Làm sao để luyện khả năng quan sát cho trẻ?

Có thể cùng trẻ đi dạo và đếm các loại âm thanh nghe được, tả lại một căn phòng sau khi nhắm mắt, hay so sánh hai bức tranh tìm điểm khác nhau. Những hoạt động này rèn sự chú ý, an toàn hơn nhiều so với việc tự thử giác quan bằng ánh sáng mạnh hay tiếng ồn lớn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138