Năng lực thay đổi trọng lượng cơ thể là năng lực hư cấu cho phép nhân vật tự làm mình nặng như tảng đá không ai nhấc nổi, hoặc nhẹ như chiếc lông đứng trên ngọn cỏ mà cỏ không cong. Năng lực này ít được nhắc tên riêng, nhưng xuất hiện khắp nơi: trong thần thoại Ấn Độ, trong võ công truyện Trung Hoa, và trong những siêu anh hùng đổi được mật độ thân thể.
Bài này phân biệt các kiểu "đổi nặng nhẹ", kể những câu chuyện tiêu biểu từ cổ tới kim, rồi dùng vật lý phổ thông để trả lời vì sao năng lực này khó hơn ta tưởng: khối lượng khác trọng lượng, và muốn nhẹ đủ để bay lên trong không khí thì một người phải nhẹ hơn hai quả trứng gà. Khinh công đã được nhắc ở bài về khả năng bay, ở đây chỉ bàn phần nặng nhẹ của thân thể.
Đổi nặng nhẹ có những kiểu nào
Khi phân loại, nên hỏi nhân vật thật sự thay đổi điều gì: lượng vật chất trong người, mức trọng lực tác dụng lên mình, hay chỉ là cách đứng và dồn lực. Mỗi câu trả lời dẫn tới một bộ luật khác.
| Kiểu | Điều thay đổi | Ví dụ trong truyện | Hệ quả nên tính tới |
|---|---|---|---|
| Tăng khối lượng | Thân thể có thêm vật chất | Đuôi khỉ không ai nhấc nổi | Sàn gỗ gãy, xe sụp, khó di chuyển |
| Giảm khối lượng | Thân thể bớt vật chất | Người nhẹ như lông | Gió thổi bay, cú đấm mất lực |
| Đổi mật độ | Cùng thân hình nhưng đặc hơn hoặc loãng hơn | Nhân vật cứng như kim cương hoặc xuyên qua tường | Đặc thì chìm, loãng thì không chạm được vật |
| Đổi trọng lực riêng | Lực hút của đất lên riêng người đó | Nhân vật đi trên trần nhà | Quán tính vẫn còn, va chạm vẫn đau |
| Kỹ thuật đứng | Chỉ đổi trọng tâm và cách dồn lực | Thế đứng không ai đẩy ngã | Có thật một phần, nhưng cân nặng không đổi |
Hàng cuối là kiểu duy nhất có cơ sở ngoài đời. Bốn kiểu trên đều là hư cấu, nhưng mỗi kiểu có "vật lý riêng" mà người viết nên tôn trọng. Ví dụ, nhân vật tăng khối lượng mà cơ bắp không mạnh lên thì sẽ không đi nổi, và nhân vật giảm khối lượng thì đẩy ai cũng không ngã.
Nặng như núi trong thần thoại và võ công phương Đông
Tám thần thông trong truyền thống Ấn Độ. Các văn bản yoga và thần thoại Ấn Độ nhắc tới tám năng lực siêu phàm, trong đó có garima, làm thân nặng vô cùng, và laghima, làm thân nhẹ gần như không trọng lượng, bên cạnh khả năng thu nhỏ như hạt bụi và phóng to như núi. Hanuman được kính trọng như vị nắm giữ các năng lực này. Truyền thống tu tập hiểu chúng theo nhiều tầng nghĩa, không chỉ theo nghĩa đen.
Cái đuôi không ai nhấc nổi – Ấn Độ. Sử thi Mahabharata kể chàng Bhima, nổi tiếng khoẻ nhất trong năm anh em Pandava, gặp một con khỉ già nằm chắn đường. Bhima bảo khỉ tránh đường, khỉ đáp mình già yếu, nhờ chàng tự nhấc đuôi sang bên. Bhima dồn hết sức mà đuôi không nhúc nhích. Con khỉ ấy chính là Hanuman, và câu chuyện thường được kể như bài học về sự khiêm tốn của người mạnh.
Thiên cân trụy – truyện võ hiệp. Tên ngón võ nghĩa là "nghìn cân rơi xuống": người luyện dồn sức xuống chân, đứng chắc tới mức đối thủ không đẩy, không nhấc nổi. Trong truyện, người ta tả như thể thân thể nặng thêm nghìn cân; ngoài đời, các bài tập tấn trong võ thuật là thật, nhưng chỉ làm người đứng vững hơn chứ không làm cân nặng tăng.
Nhẹ như lông trong truyện cổ. Ở chiều ngược lại, nhiều truyện cổ phương Đông kể tiên nhân, người tu luyện đắc đạo đứng trên đầu ngọn trúc, cưỡi hạc, đi trên mặt nước. Thân thể nhẹ tênh là dấu hiệu của người đã thoát khỏi những nặng nề trần thế, một ý nghĩa biểu tượng hơn là năng lực chiến đấu.
Truyện tranh và phim: từ nhân vật không ai đẩy nổi tới người máy đổi mật độ
Truyện tranh Mỹ thường không gọi tên "đổi trọng lượng" mà gói nó vào năng lực đổi mật độ. Vision, nhân vật người máy do Roy Thomas và John Buscema đưa vào truyện năm 1968, có thể làm mình loãng tới mức xuyên qua tường, hoặc đặc tới mức cứng như kim cương và nặng trịch. Hai đầu của cùng một năng lực cho anh cả khả năng né đòn lẫn khả năng đỡ đòn, và các tác giả dùng điều đó để cho anh hành động theo nhiều cách khác nhau trong cùng một trận đấu.
Nhóm dị nhân trong truyện X-Men có một phản diện thân hình đồ sộ được tả là không ai đẩy nổi khi anh ta đã đứng vững. Đây là phiên bản truyện tranh của ngón "thiên cân trụy": sức mạnh không nằm ở cú đấm mà ở chỗ không thể bị dời đi. Cũng có những nhân vật làm mình nhẹ để lướt trên mặt nước, hoặc đổi trọng lực riêng để đi trên tường, trên trần, khiến cảnh đánh nhau xoay theo mọi hướng.
Trong manga và anime, đổi trọng lượng thường đi kèm hệ thống chiêu thức: một đòn nặng thêm gấp bội lúc chạm đất, một bước nhẹ đi để nhảy lên cao. Điểm chung của những truyện hay là đổi nặng nhẹ luôn có thời điểm: nhân vật phải chọn lúc nặng, lúc nhẹ, và chọn sai là trả giá. Năng lực này đẹp nhất khi nó là một quyết định trong từng khoảnh khắc chứ không phải trạng thái thường trực.
Vật lý: khối lượng, trọng lượng và vì sao "nhẹ như lông" khó hơn ta tưởng
Khối lượng là lượng vật chất trong cơ thể; trọng lượng là lực mà Trái Đất kéo lượng vật chất ấy xuống. Lên Mặt Trăng, một người vẫn giữ nguyên khối lượng nhưng trọng lượng chỉ còn khoảng một phần sáu. Nhà du hành trên trạm vũ trụ quanh Trái Đất trôi lơ lửng không phải vì ở đó hết trọng lực, mà vì cả trạm lẫn người đang cùng rơi tự do quanh hành tinh.
Muốn nặng thêm thật sự, nhân vật phải có thêm vật chất, và theo công thức nổi tiếng của Einstein, tạo ra vật chất từ năng lượng đòi hỏi một lượng năng lượng khổng lồ: chỉ một ki-lô-gam tương đương khoảng chín mươi triệu tỷ jun, gấp hơn một nghìn lần năng lượng của quả bom nguyên tử ném xuống Hiroshima năm 1945. Nhân vật nặng như núi còn gặp chuyện thực tế hơn: sàn gỗ gãy, xe máy sụp, cầu thang vỡ, và chính xương, cơ của nhân vật phải chịu nổi sức nặng ấy.
Chiều ngược lại cũng khó. Muốn tự bay lên trong không khí như bong bóng, cơ thể phải nhẹ hơn lượng không khí nó chiếm chỗ. Một người có thể tích khoảng bảy mươi lít chiếm chỗ của lượng không khí chỉ nặng khoảng tám mươi lăm gam, tức nhẹ hơn hai quả trứng gà. Nhẹ tới mức ấy thì một làn gió đã thổi nhân vật đi xa, còn cú đấm của họ không làm ai nhúc nhích. Đây là lý do nhân vật "nhẹ như lông" giỏi đều nên được viết là nhẹ có kiểm soát, chỉ trong khoảnh khắc.
Những thứ có thật khiến người ta tưởng mình nặng hay nhẹ đi
Trọng lượng không đổi nhưng cảm giác nặng nhẹ thì đổi được. Vài ví dụ đời thường giải thích vì sao truyền thuyết về người "nặng như đá" ra đời:
- Bế đứa trẻ đang ngủ thấy nặng hơn lúc trẻ thức: cân nặng không đổi, nhưng thân thể thả lỏng không tự giữ trọng tâm, không bám vào người bế, nên khó nâng hơn.
- Thế tấn thấp trong võ thuật: hạ trọng tâm, mở rộng chân giúp người đứng vững, đối phương đẩy khó ngã; đây là gốc thật của "thiên cân trụy".
- Nổi và chìm trong nước: khối lượng riêng của cơ thể gần bằng nước, hít đầy hơi thì dễ nổi hơn, thở ra hết thì dễ chìm hơn.
- Đi thang máy: lúc thang bắt đầu đi lên ta thấy người nặng xuống, lúc bắt đầu đi xuống thì thấy nhẹ bẫng một chút, do gia tốc chứ không phải do cân nặng.
- Mệt và buồn ngủ: chân tay "nặng như chì" là cảm giác của cơ bắp mỏi, không phải cân nặng tăng.
Những trải nghiệm này cho thấy người xưa không hoàn toàn tưởng tượng suông. Họ quan sát đúng cảm giác nặng nhẹ, rồi kể nó thành phép thần. Người viết hôm nay có thể làm theo chiều ngược lại: bắt đầu từ một cảm giác có thật để năng lực trong truyện gần gũi với người đọc hơn.
Dựng một bảng luật cho năng lực đổi nặng nhẹ
Năng lực này dễ biến thành phép "gì cũng được" vì nặng thì đỡ đòn, nhẹ thì né đòn, nhân vật không bao giờ thua. Năm câu hỏi giúp đặt luật trước khi viết cảnh hành động:
- Nhân vật đổi được trong khoảng nào: nặng gấp mấy lần, nhẹ còn bao nhiêu phần so với bình thường?
- Mất bao lâu để chuyển từ nặng sang nhẹ? Một nhịp thở hay vài giây tập trung? Khoảng trễ ấy là chỗ đối thủ có thể tấn công.
- Giữ trạng thái được bao lâu, và khi hết sức thì trở về dáng thường từ từ hay đột ngột?
- Cơ bắp có đổi theo không? Nếu không, nhân vật nặng gấp mười sẽ không bước nổi, chỉ đứng làm chốt chặn.
- Cái giá là gì: đau khớp, chóng mặt, đói lả, hay làm hỏng đồ đạc, sàn nhà, xe cộ của người khác mỗi lần dùng?
Trả lời xong năm câu, bạn có một tờ luật ngắn để dán cạnh bàn viết. Mỗi khi cảnh hành động có vẻ quá dễ cho nhân vật, đọc lại tờ luật và tìm xem câu nào đang bị phớt lờ.
Viết nhân vật đổi nặng nhẹ và lời dặn cho các bạn nhỏ
Khi xây năng lực này, hãy quyết định trước nhân vật đổi khối lượng hay chỉ đổi trọng lực tác dụng lên mình, vì hai lựa chọn cho ra hai bộ luật va chạm khác nhau. Một ví dụ giả định: cô gái lái đò trên đầm phá ở Quảng Trị làm được thân mình nặng gấp mười lần trong vài giây, đủ để giữ con đò không lật giữa sóng gió, nhưng mỗi lần dùng xong thì đầu gối đau nhức cả ngày. Năng lực nhỏ, luật rõ, cái giá cụ thể, và người đọc sẽ nhớ cô hơn một nhân vật nặng nhẹ tuỳ ý.
Với các bạn nhỏ, đừng tin rằng mình có thể "làm người nhẹ đi" để nhảy từ cầu thang, mái nhà, cành cây xuống mà không đau; cơ thể thật luôn rơi với đúng cân nặng của mình. Cũng đừng ngồi đè, đứng lên lưng, lên bụng bạn để thử "nặng như núi", vì có thể làm bạn khó thở và chấn thương. Muốn đứng vững như người luyện võ thì học ở lớp võ có thầy hướng dẫn, nơi các bạn tập thế tấn, tập ngã đúng cách và tập cả sự tôn trọng bạn tập.
Câu hỏi thường gặp
Khối lượng và trọng lượng khác nhau thế nào?
Khối lượng là lượng vật chất trong một vật, không đổi dù ở đâu. Trọng lượng là lực hút của hành tinh lên khối lượng ấy, nên thay đổi theo nơi đứng. Một người lên Mặt Trăng vẫn giữ nguyên khối lượng nhưng trọng lượng chỉ còn khoảng một phần sáu.
Chuyện Bhima không nhấc nổi đuôi khỉ kể gì?
Trong sử thi Mahabharata, Bhima khoẻ nhất trong anh em Pandava gặp một con khỉ già nằm chắn đường và không thể nhấc nổi cái đuôi của nó. Con khỉ chính là Hanuman. Câu chuyện thường được kể như bài học rằng người mạnh cũng cần khiêm tốn.
Thiên cân trụy có thật không?
Tên gọi và cách tả trong truyện võ hiệp là hư cấu, vì không ai tự tăng được cân nặng. Tuy vậy, các thế tấn thấp trong võ thuật là thật: hạ trọng tâm, đứng chân rộng giúp người khó bị đẩy ngã hơn nhiều, tạo cảm giác như nặng hơn bình thường.
Vì sao bế trẻ đang ngủ thấy nặng hơn?
Cân nặng của trẻ không đổi, nhưng khi ngủ, thân thể trẻ thả lỏng, không tự giữ trọng tâm hay bám vào người bế. Người bế phải tự đỡ toàn bộ thân thể mềm và dễ trượt, nên cảm thấy nặng và khó bế hơn lúc trẻ thức.
Nhà du hành vũ trụ có thật sự không có trọng lượng không?
Ở độ cao của trạm vũ trụ quanh Trái Đất, lực hút vẫn còn khá lớn. Nhà du hành lơ lửng vì cả trạm và người đang cùng rơi tự do quanh hành tinh, nên không có gì ép người vào sàn. Hiện tượng này gọi là tình trạng không trọng lượng.
Một người phải nhẹ tới đâu mới bay lên được như bóng bay?
Cơ thể phải nhẹ hơn lượng không khí nó chiếm chỗ. Với thể tích khoảng bảy mươi lít, lượng không khí ấy chỉ nặng khoảng tám mươi lăm gam, nhẹ hơn hai quả trứng gà. Vì vậy chuyện người tự lơ lửng như bóng bay chỉ có trong truyện.